Rodzaje krzyży chrześcijańskich: 12 wzorów od łacińskiego do Anch

Większość artykułów o „rodzajach krzyży" wymienia dziesięć kształtów bez wyjaśnienia, co którykolwiek z nich oznacza w praktyce — jakiego wyznania używa każdego, z jakiej epoki pochodzi, ani jak na pierwszy rzut oka odróżnić krzyż koptyjski od łacińskiego. To jest przewodnik referencyjny, którego chcieliśmy, gdy zaczęliśmy katalogować wzory krzyży w naszej własnej kolekcji. Dwanaście typów, co oznacza każdy z nich, i kto faktycznie go nosi.

Cztery podstawowe krzyże

Te cztery kształty pojawiają się w każdym stuleciu sztuki chrześcijańskiej i są wizualną podstawą dla niemal wszystkich heraldycznych wariacji omówionych dalej w tym przewodniku. Jeśli umiesz rozpoznać te cztery, możesz odszyfrować większość pozostałych.

1. Krzyż łaciński

Dłuższe dolne ramię czyni z niego najbardziej rozpoznawalny krzyż na świecie. Chrześcijaństwo łacińskie — rzymskokatolickie i większość wyznań protestanckich — używa prostego krzyża łacińskiego jako domyślnego. Pusty (bez korpusu) podkreśla zmartwychwstanie zamiast ukrzyżowania. To właśnie noszą prawie wszyscy chrześcijanie niekatoliccy, gdy noszą „krzyż". Nasz pierścień z krzyżem biblijnym chrześcijańskim jest typową formą łacińską w stylu sygnetowym.

2. Krucyfiks — krzyż łaciński z korpusem

Krucyfiks to technicznie krzyż łaciński z dołączoną figurą Chrystusa (corpus). Wizualne rozróżnienie ma znaczenie: tradycje rzymskokatolicka i prawosławna używają krucyfiksu; większość wyznań protestanckich używa pustego krzyża. Luteranie są pośrodku — niektóre parafie używają krucyfiksów, większość nie. Rozróżnienie jest teologiczne, nie dekoracyjne. Pełną historię znajdziesz w naszym artykule o krzyż a krucyfiks i kto nosi który.

Krucyfiksowy pierścień bikerski — srebro .925 z mosiężnym krzyżem

Forma łacińska z korpusem — konstrukcja, która sytuuje go w tradycji katolickiej i prawosławnej, a nie w protestanckiej linii pustego krzyża.

3. Krzyż grecki

Cztery równe ramiona tworzące znak plus. Krzyż grecki jest starszym symbolem — wcześni chrześcijanie używali go długo zanim krzyż łaciński stał się dominujący na Zachodzie. Dziś pojawia się głównie w architekturze kościołów bizantyjskich i greckich prawosławnych, na fladze Grecji oraz we wzorach heraldycznych takich jak humanitarny emblemat Czerwonego Krzyża. Czytaj krzyż grecki jako tradycję wschodnią lub emblemat, a nie jako osobisty krzyż dewocyjny.

4. Krzyż Tau (krzyż św. Antoniego)

Tau wygląda jak duża litera T — grecka litera, od której pochodzi jego nazwa. Wielu uczonych uważa, że faktyczny krzyż ukrzyżowania miał kształt Tau zamiast łacińskiego, ponieważ rzymski patibulum był poprzeczką zamocowaną na istniejącym pionowym słupie. Zakon franciszkański przyjął Tau jako swój emblemat w XIII wieku — św. Franciszek z Asyżu podpisywał nim swoje listy. Jeśli zobaczysz dziś krzyż w stylu mniszym, zwykle jest to Tau.

Krzyże chrześcijaństwa wschodniego

5. Krzyż prawosławny rosyjski (trójramienny)

Trzy poziome belki na pionowym trzonie. Krótka górna belka to titulus (tabliczka Piłata z napisem „INRI”); środkowa to główna belka poprzeczna; ukośna dolna belka przedstawia podnóżek (suppedaneum) — uniesiony ku prawej stronie Chrystusa (lewej dla patrzącego), a opuszczony ku Jego lewej. Nachylenie ma wymowę teologiczną: tradycja rosyjska odczytuje uniesiony koniec jako skruszonego łotra po prawicy Chrystusa, wstępującego do raju, a opuszczony koniec jako łotra niepokutującego po Jego lewicy, zstępującego w dół. To właśnie ten krzyż wieńczy każdą rosyjską cerkiew prawosławną.

6. Krzyż koptyjski

Koptyjski Kościół Prawosławny w Egipcie używa charakterystycznego krzyża z czterema równymi ramionami zakończonymi trójlistnym lub geometrycznym rozszerzeniem, często wewnątrz kwadratowej ramki. Chrześcijaństwo koptyjskie jest starsze niż europejskie — tradycja sięga bezpośrednio do św. Marka w Aleksandrii około roku 42 n.e. Koptyjskie tatuaże tego krzyża na wewnętrznej stronie prawego nadgarstka są chrześcijańskim identyfikatorem w Egipcie od ponad 1500 lat i nadal są wykonywane w koptyjskich klasztorach.

7. Krzyż patriarchalny — zwany też krzyżem lotaryńskim

Dwie poziome poprzeczki. Krótsza poprzeczka na górze reprezentuje titulus INRI; dłuższa poprzeczka pod spodem to główna belka. Pierwotnie bizantyjski i wschodnioprawosławny symbol (często nazywany krzyżem arcybiskupim lub patriarchalnym), stał się francuskim emblematem narodowym po tym, jak książę Lotaryngii go przyjął. Wolne Francuskie Siły Zbrojne używały krzyża lotaryńskiego jako symbolu oporu wobec nazistowskich Niemiec podczas II wojny światowej. Ten sam kształt, trzy różne tożsamości w zależności od epoki — duchowieństwo bizantyjskie, francuska heraldyka, antynazistowski opór.

Krzyże heraldyczne i wojskowe

8. Krzyż jerozolimski (krzyż krzyżowców)

Duży centralny krzyż potent (ramiona zakończone krótszymi prostopadłymi poprzeczkami) otoczony czterema mniejszymi greckimi krzyżami w każdym kwadrancie. Przyjęty w XIII wieku jako heraldyczny emblemat Królestwa Jerozolimskiego, państwa krzyżowców rządzącego Ziemią Świętą od 1099 do 1291 roku. Pięć krzyży zwykle odczytuje się jako pięć ran Chrystusa lub jako Ewangelię Chrystusa docierającą do czterech krańców ziemi. Wciąż pojawia się na herbie Kustodii Ziemi Świętej i w niektórych katolickich ikonografiach pielgrzymkowych.

9. Krzyż templariuszy (Cross Pattée), maltański i żelazny

Trzy ściśle powiązane kształty, które są stale mylone. Templariuszowski Cross Pattée to czerwony krzyż z ramionami rozszerzającymi się szerzej na końcach. Krzyż maltański ma osiem ostrz (po dwie na każdym końcu ramienia), pierwotnie emblemat joannitów. Krzyż żelazny ma proste rozszerzające się ramiona z czarno-srebrną pruską tożsamością wojskową. Każdy ma własny wiek historii, którą szczegółowo omawiamy w innym miejscu — zobacz nasze artykuły o prawdziwej historii krzyża i pierścienia templariuszy oraz różnicach między krzyżem maltańskim a żelaznym, które większość przewodników przeoczyła.

Niebieski pierścień templariusza z krzyżem — srebro z szafirowym CZ

Forma Cross Pattée — ramiona rozszerzają się na zewnątrz na końcach, wizualny podpis heraldyki templariuszy i krzyżowców.

10. Krzyż celtycki

Krzyż łaciński z okręgiem (nimbus) łączącym cztery ramiona za przecięciem, zwykle ozdobiony splecionymi węzłami. Tradycyjna irlandzka relacja przypisuje św. Patrykowi (V wiek) połączenie krzyża chrześcijańskiego z istniejącym wcześniej symbolem słonecznego dysku w celu nauczania pogańskich irlandzkich konwertytów. Nowożytne wyrzeźbione celtyckie krzyże wysokie zachowały się w Clonmacnoise i Monasterboice od IX wieku. Dziś krzyż celtycki sygnalizuje dziedzictwo irlandzkie lub szkockie niemal tak samo jak chrześcijańską pobożność — czasem nawet bardziej.

Całą tę historię — spór o pierścień, legendę o świętym Patryku i odrodzenie z lat 50. XIX wieku — opisujemy w naszym obszernym omówieniu znaczenia krzyża celtyckiego.

Celtycki pierścień z krzyżem — srebro sterling .925, oksydowane węzły

Pierścień nimbu za ramionami to wizualny podpis tradycji irlandzkich krzyży wysokich, datujących się na kamienne krzyże z IX wieku.

Dwa często niezrozumiane krzyże

11. Krzyż św. Piotra (odwrócony krzyż łaciński)

Krzyż łaciński odwrócony do góry nogami. Współcześni odbiorcy odczytują go jako znak satanistyczny lub antychrześcijański, głównie za sprawą horrorów. Historycznie jest dokładnie na odwrót — to symbol świętego Piotra, który według wczesnochrześcijańskiej tradycji poprosił o ukrzyżowanie głową w dół, bo czuł się niegodny umierać w tej samej pozycji co Chrystus. Odwrócony krzyż pojawia się zresztą zupełnie prawomocnie w kontekstach katolickich — duży taki krzyż wyrzeźbiono w oparciu krzesła, z którego papież Jan Paweł II korzystał w 2000 roku podczas mszy na Górze Błogosławieństw; to nawiązanie do Piotra powszechnie (i błędnie) odczytano jako coś złowieszczego. (Dzieło Berniniego Cathedra Petri w Watykanie, często przywoływane w tym kontekście, w rzeczywistości wcale go nie przedstawia.) O znaczeniu decyduje tu wyłącznie kontekst.

12. Anch — starszy niż chrześcijaństwo, przyjęty przez chrześcijan koptyjskich

Anch technicznie nie jest krzyżem chrześcijańskim — wyprzedza chrześcijaństwo o co najmniej 3000 lat. Egipscy faraonowie i bogowie trzymają anchy w sztuce grobowej od Starego Państwa (ok. 2600 p.n.e.) i później, gdzie oznacza „klucz życia". Chrześcijanie koptyjscy w Egipcie później zidentyfikowali kształt ancha z krzyżem chrześcijańskim i przyjęli go jako crux ansata („krzyż z uchwytem") — czyniąc go jedynym krzyżem, który czysto przekracza pogańskie i chrześcijańskie zastosowanie. Sceny post-punkowe i gotyckie lat 80. przyjęły go ze względu na jego egipską estetykę, dlatego większość dzisiejszej biżuterii z anchem czytana jest bardziej jako egipsko-mistyczna niż chrześcijańska.

Wisior Anch z Wszechwidzącym Okiem — srebro sterling .925

Egipska pętla z motywem oka opatrzności na górze — element estetyki koptyjskiej, a nie wisiorek z krzyżem tradycji łacińskiej.

Szybkie odniesienie: 12 typów krzyży na pierwszy rzut oka

Poza wyznaniem: odczytania subkulturowe

Ten sam krzyż może być odczytywany zupełnie inaczej wewnątrz konkretnej subkultury. Łaciński krucyfiks w katolickiej wspólnocie odczytywany jest jako dewocyjny; ten sam element na kamizelce motocyklowej odczytywany jest jako memento mori. Celtycki krzyż w oknie kościelnym odczytywany jest jako irlandzkie chrześcijaństwo; ten sam kształt w grafice heavy metalowej odczytywany jest jako ludowo-pogańskie dziedzictwo. Dwa artykuły uzupełniające warto przeczytać, jeśli chcesz subkulturowej perspektywy: nasza analiza dlaczego bikerzy noszą krzyże (i które co sygnalizują) oraz nasz artykuł o znaczeniu krzyża w kulturze gotyckiej.

Aby kupować według wzoru, nasza kolekcja pierścieni z krzyżem obejmuje większość z dwunastu typów powyżej w formie pierścienia, a kolekcja wisiorków z krzyżem zawiera większe statementowe elementy. Kupujący katoliccy i prawosławni zazwyczaj patrzą najpierw na wisiorki z krucyfiksem ze względu na korpus.

Dwanaście kształtów, dwanaście różnych historii. Gdy nauczysz się je czytać, każdy krzyż w kościele, muzeum, tatuażu lub witrynie sklepowej staje się małym dowodem na to, gdzie noszący lub twórca sytuuje się w dwóch tysiącach lat chrześcijańskiej — i przedchrześcijańskiej — tradycji wizualnej.