Znaczenie Baphometa: od procesu templariuszy do współczesnego sigilu

Wyszukaj „znaczenie Baphometa", a większość stron ściśnie siedem wieków historii w jednym zdaniu: satanistyczny demon o koziej głowie czczony przez templariuszy. Nic z tego nie przetrwa uważnej lektury rzeczywistych źródeł. Słowo było już starym europejskim zniekształceniem „Mahometa", gdy wyznanie pod torturami w 1307 roku uczyniło z niego imię bożka; potem na wieki zbladło, zanim francuski diakon Eliphas Lévi narysował je ponownie w 1856 roku jako emblemat hermetyczny — nie jako Szatana. Oto prawdziwy łańcuch, z oryginalnymi źródłami za każdym krokiem.

Nazwę wymuszono na templariuszach w 1307 r.

W piątek 13 października 1307 roku agenci króla Filipa IV Francuskiego aresztowali każdego templariusza, jakiego zdołali znaleźć w kraju. Zarzuty obejmowały herezję, sodomię, plucie na krzyż — oraz oddawanie czci bożkowi, którego garść zeznań nazwała „Baphometem". Samo słowo nie było nowe: „Baphomet" krążył po Europie od ponad dwóch wieków jako zniekształcona forma „Mahometa" — odnotowana w liście krzyżowca w 1098 roku i w wersach oksytańskich trubadurów, na długo przed procesem. Nowością w 1307 roku było przypięcie go do bożka.

Zeznania padały pod torturami. Inkwizytorzy opisywali rzekomego bożka za każdym razem inaczej: brodata głowa, kot, czaszka, postać o trzech twarzach, zmumifikowana głowa o imieniu „Baphomet". Relacje dziko sobie przeczyły i żadnych dwóch więźniów nie podało tego samego opisu. Gdy tortury ustały, większość wszystko odwołała.

Współczesna filologia w większości zgadza się, że słowo jest średniowiecznym francuskim zniekształceniem „Mahometa" — starofrancuskiego oddania Mahometa. Ówcześni europejscy chrześcijanie zakładali, że islam to bałwochwalstwo (nim nie jest), a templariusze — których prawdziwymi emblematami były krzyż łapczasty i sztandar Beauceant, nie zaś jakikolwiek bożek — spędzili dwa wieki w Ziemi Świętej. Nazwanie ich czcicielami Mahometa (muzułmanie czczą Mahometa jako proroka, ale wielbią jedynie Boga) schludnie odhaczało rubrykę herezji. Papież Klemens V zniósł zakon w 1312 roku. Wielki mistrz Jacques de Molay został spalony na stosie w 1314 roku. Oskarżenie o „templariuszowego Baphometa" spełniło swój polityczny cel — Filip IV umorzył swoje długi wobec zakonu — a potem wypadło z pamięci publicznej.

Baphomet zniknął na niemal 500 lat

Od końca procesów templariuszy w 1314 roku aż do początku dziewiętnastego wieku „Baphomet" niemal całkowicie znika z pism — żadnej teologii, żadnego kultu, żadnej pobożności, ledwie antykwaryczny przypis. (Oksytańskie użycia słowa u trubadurów są wszystkie wcześniejsze niż procesy, gdzie oznaczało po prostu „Mahomet".) Przez około pięćset lat termin był praktycznie martwy.

Powróciło dzięki romantycznej fascynacji tajnymi stowarzyszeniami i utraconą wiedzą ezoteryczną. W 1818 r. austriacki orientalista Joseph von Hammer-Purgstall opublikował Mysterium Baphometis Revelatum, twierdząc, że templariusze byli gnostyckimi heretykami, a ich bożek Baphomet reprezentował pogańską postać sophii (mądrości). Jego dowody były słabe i inni badacze je odrzucali. Książka jednak przywróciła nazwę do druku i wprowadziła w XIX-wieczne kręgi okultystyczne mglistą ideę — Baphomet jako postać inicjacyjna jakiegoś tajnego stowarzyszenia.

Éliphas Lévi narysował współczesny obraz w 1856 r.

Każdy rogaty, uskrzydlony, siedzący Baphomet, jakiego kiedykolwiek widziałeś — w tym Sigil i posąg Satanic Temple — wywodzi się z jednego rysunku francuskiego katolickiego diakona piszącego pod pseudonimem Eliphas Lévi.

Lévi naprawdę nazywał się Alphonse-Louis Constant. Wydał Dogme et Rituel de la Haute Magie w dwóch tomach (1854 i 1856); drugi tom otwierał jego własny frontispis — szkic tego, co nazwał „Baphometem z Mendes", zwany też „Kozłem Sabatu". To nie jest chrześcijański diabeł. Lévi wypowiedział się na ten temat jednoznacznie. Widział postać jako celowe zestawienie przeciwieństw, które w myśli hermetycznej równoważą się w boskiej prawdzie.

Przeczytaj rzeczywiste elementy, które narysował Lévi. Kozia głowa — natura zwierzęca pogodzona z rozumem. Jedno ramię uniesione, drugie opuszczone — hermetyczna maksyma solve et coagula („rozpuść i połącz"), wypisana po łacinie na ramionach. Kaduceusz wznoszący się z podołka — zasada rodząca. Kobieca pierś i męskie ciało — androgyn alchemiczny, pełnia przeciwieństw. Pochodnia między rogami — oświecenie. Pentagram na czole, jeden wierzchołek w górę — boski intelekt wieńczący niższą naturę.

Słowami samego Léviego z Dogme et Rituel: „Pentagram z dwoma wierzchołkami ku górze przedstawia Szatana jako kozła Sabatu; gdy jeden wierzchołek jest ku górze, jest to znak Zbawiciela". Rozumiał postać jako diagram dydaktyczny o zjednoczeniu materii i ducha — nie jako obiekt kultu. Kozioł Sabatu był tablicą, nie ołtarzem.

Sigil Baphometa pochodzi z Kościoła Szatana z 1969 r.

Anton LaVey założył Kościół Szatana w San Francisco w 1966 roku. Jego organizacja uczyniła z Sigila Baphometa — odwróconego pentagramu z kozią głową w środku i pięcioma hebrajskimi literami „Lewiatana" umieszczonymi na wierzchołkach — najczęściej fotografowany znak okultystyczny dwudziestego wieku, najbardziej widocznie na okładce Biblii Szatana w 1969 roku.

Sigil to kolaż, nie oryginalne dzieło. Pentagram skierowany ostrzem w dół z kozią twarzą w środku — i pięć hebrajskich liter składających się na „Lewiatana" — pojawiły się razem na ilustracji francuskiego okultysty Stanislasa de Guaity z 1897 roku. Ten projekt odtworzono w książce Maurice'a Bessy'ego z 1964 roku A Pictorial History of Magic and the Supernatural, gdzie LaVey go znalazł; oczyścił go w graficzne logo, porzucając imiona „Samael" i „Lilith" de Guaity, a Kościół Szatana zastrzegł wynik jako znak towarowy w 1983 roku.

Ważne rozróżnienie, na którym sam Kościół Szatana nalega: satanizm laveyowski nie jest teistyczny. Nie zakłada istnienia dosłownego diabła. Szatan jest tu traktowany jako symbol ludzkiej indywidualności, zmysłowej przyjemności i odrzucenia religii samozaparcia. Sigil pełni rolę logo tego światopoglądu, a nie czczonej ikony. Niezależnie od tego, czy uzna się tę filozofię za przekonującą, jest to oficjalne stanowisko organizacji od 1969 r.

Aby zgłębić, jak wcześniejsze historie symboli zostają przepisywane przez późniejsze ruchy, nasz artykuł o ouroborosie w sześciu starożytnych kulturach śledzi podobny schemat przesunięcia znaczenia na przestrzeni wieków.

Satanic Temple to zupełnie inna organizacja

Wysoki na 2,4 metra brązowy posąg Baphometa należący do Satanic Temple (TST) — odsłonięty w 2015 roku i od tego czasu przywożony na protesty pod stanowe kapitolium — pochodzi z odrębnej organizacji, założonej w 2013 roku przez Luciena Greavesa i Malcolma Jarry'ego. TST to organizacja odrębna od Kościoła Szatana i obie od lat publicznie się krytykują. Mylenie tych dwóch to zdecydowanie najczęstszy błąd w relacjach medialnych o którejkolwiek z nich.

TST jest nieteistyczny, od 2019 roku federalnie uznawany za religię w Stanach Zjednoczonych, i używa Baphometa przede wszystkim jako dźwigni prawnej. Standardowy schemat: stanowa legislatura USA umieszcza pomnik Dziesięciu Przykazań na terenie kapitolium; TST występuje o dostawienie obok swojego posągu Baphometa; legislatura albo akceptuje oba (rzadko), albo usuwa oryginał (częściej) na gruncie Pierwszej Poprawki. Oklahoma (2015), Arkansas (2018) i Iowa (2023) wszystkie poszły tym wzorcem; sam posąg po raz pierwszy odsłonięto w Detroit w 2015 roku.

Co naprawdę oznacza noszenie tego dzisiaj

Wśród naszych klientów niemal nikt kupujący pierścień lub wisior z rogatym demonem nie utożsamia się z Kościołem Szatana ani z Satanic Temple. Gdy ktoś jednak pyta o kozią głowę, pytanie prawie zawsze brzmi, czy „oznacza Szatana" — a szczera odpowiedź to łańcuch, który kreśli ten artykuł: Lévi narysował ją jako zjednoczenie przeciwieństw, a odczyt satanistyczny doczepiono dekady później. Motywy czyta się bliżej temu, co czytają rzygacze na gotyckiej katedrze: konfrontację z mroczną stroną ludzkiego doświadczenia, noszoną na zewnątrz, by nie działała niewidzialnie do wewnątrz. Pierścień demona z rogu bizona lub egzemplarz z szerszej kolekcji pierścieni diabła zwykle wybiera się z tych samych powodów, dla których ludzie wybierają biżuterię z czaszką — memento mori, nie złośliwość.

Pierścień Diabelska Czaszka ze Skrzydłami — Srebro Próby 925

Rogata czaszka z gotyckimi skrzydłami — w duchu bliższa katedralnemu rzygaczowi niż jakiemukolwiek Sigilowi. Srebro próby 925, wykończony ręcznie detal.

Jeśli pociąga cię wątek templariuszowski, nasz artykuł o historii krzyża i pierścienia templariuszowskiego omawia, jakie były prawdziwe symbole zakonu — sztandar Beauceant, krzyż łapowy, miecz i korona — a nie fikcyjny bożek wymyślony na potrzeby procesu. Szersze tło ciemnej ikonografii w biżuterii znajdziesz w naszym tekście o tym, dlaczego symbole diabła i demona pojawiają się na pierścieniach, gdzie gargulce, maski Oni i chrześcijański obraz diabła stawiamy obok siebie.

Trzy stulecia wymuszonych zeznań, jedna XIX-wieczna rycina i przeprojektowanie logo z 1969 r. — to jest prawdziwy ciąg. Każdy, kto sprzedaje prostszą wersję, pomija właśnie te części, które się liczą. W szerszej tradycji gotyckiej i rogatej większość tych projektów znajdziecie w kolekcji pierścieni gotyckich.