Steampunkstijl: Victoriaanse elegantie ontmoet machinerie

Steampunkstijl is wat er gebeurt als Victoriaanse elegantie botst met industriële machinerie. Denk aan een messing stofbril op een hoge hoed, uurwerktandwielen genaaid op een korset, een zakhorloge dat eruitziet alsof het een klein luchtschip kan aandrijven. De hele esthetiek herschrijft de negentiende eeuw alsof stoomtechniek zich was blijven ontwikkelen en elektriciteit het nooit had overgenomen. Het begon in de jaren zeventig als literair genre en stroomde daarna over naar mode, film, muziek en sieraden.

Als je de Sherlock Holmes-films met Robert Downey Jr. hebt gezien of Bioshock Infinite hebt gespeeld, dan ken je de look al. Je had er alleen misschien nog geen naam voor.

Waar komt Steampunk vandaan?

Om steampunk te begrijpen moet je langs Victoriaans Engeland: de regeerperiode van koningin Victoria loopt van 1837 tot 1901. Het was het tijdperk van stoommachines, fabrieken en een groot optimisme over wat machines konden bereiken.

Mensen droegen bolhoeden en onderrokken. Stoomboten voeren de rivieren op. De industriële revolutie hertekende het dagelijks leven, en die periode liet een beeldtaal na van messing, ijzer en zichtbare mechaniek die steampunk in zijn geheel zou overnemen.

Spoel door naar de jaren zeventig. Een groep sciencefictionauteurs begon zich af te vragen: wat als die Victoriaanse techniek nooit was vervangen? Wat als stoom, messing tandwielen en mechanisch vernuft waren blijven doorontwikkelen in plaats van plaats te maken voor elektriciteit en plastic?

De term «steampunk» zelf komt uit een brief die auteur K.W. Jeter in april 1987 naar het tijdschrift Locus stuurde — een half grappig bedoeld etiket voor de alternatief-Victoriaanse romans die hij en zijn collega's al schreven. De naam bleef hangen, lang nadat de grap was uitgewerkt.

Die auteurs putten uit negentiende-eeuwse romanschrijvers die Victoriaanse decors, speculatieve techniek en gotische verbeelding al met elkaar vermengden: Jules Verne (Twintigduizend mijlen onder zee), H.G. Wells (De tijdmachine), Mary Shelley (Frankenstein) en Bram Stoker (Dracula).

Steampunk in de Popcultuur

De meeste mensen komen met steampunk in aanraking via films en games lang voordat ze de naam leren kennen. Hier zijn enkele van de meest herkenbare voorbeelden:

Sherlock Holmes (2009, 2011) — De films met Robert Downey Jr. plaatsen de detective in een gestileerde versie van het echte Victoriaanse Londen, rond 1891. De decors zijn steampunk uit het boekje: messing instrumenten, mechanische apparaten, Victoriaanse coupe met een industriële klemtoon.

The Wild Wild West (tv-serie 1965-1969 / film 1999) — In de oorspronkelijke serie trekken twee geheim agenten door de Amerikaanse frontier van de jaren 1870 met stoomapparaten en anachronistische uitvindingen. De film uit 1999 met Will Smith trekt het idee verder door en introduceert een mechanische spin van vijfentwintig meter als wapen van de schurk — een vondst die alleen in de film bestaat en niet in de serie voorkwam.

Bioshock Infinite (2013) — Deze videogame dropt spelers in Columbia, een zwevende stad in het jaar 1912. Op stoom werkende machines, steampunk-outfits, automaten, zeppelins — het is een van de meest volledig uitgewerkte steampunk-werelden in de gaming-industrie.

The Golden Compass (2007) — Het parallelle universum van Philip Pullman bevat aletiometers en «anbarische» technologie — zijn eigen woord voor elektriciteit. De beeldtaal leent rechtstreeks uit het steampunkrepertoire van messing en glas.

En dit is nog maar een greep. Twintigduizend mijlen onder zee van Jules Verne gaf ons de Nautilus: een futuristische onderzeeër, gebouwd in de jaren 1860. Toen was het sciencefiction; nu we terugkijken, is het proto-steampunk. Ook zulke kruisbestuiving tussen subculturen is niet nieuw — ons artikel over hoe bikermode van subcultuur naar mainstream ging volgt een vrijwel identieke route.

Steampunk-mode en accessoires

Steampunk-mode begint bij de Victoriaanse basis — hoge hoeden, korsetten, gilets, kanten rokken, lederen handschoenen. Daarna wordt de mechanische laag toegevoegd: koperen vliegeniersbrillen, klokonderdelen, tandwielvormige broches, zakhorloges vastgemaakt aan giletkettingen. Het effect is iemand die eruitziet alsof hij zo uit een 19e-eeuwse foto is gestapt, maar gereedschap bij zich draagt uit een wereld die draait op stoom en vernuft.

Het hele kostuum is echter geen verplichting. Sommigen dragen één steampunkstuk bij moderne kleding — een tandwielhandschoen waar een smartwatch in past, of een camee-broche op een blazer. De beweging moedigt persoonlijke invulling juist aan.

Je ziet goth-uurwerkcombinaties, «soldaat van fortuin»-outfits met een militaire inslag, en zelfs ingetogen Victoriaanse hogere-klasse-looks met hier en daar een mechanisch detail.

Sieraden zijn waar steampunk echt draagbaar wordt. Ringen en hangers opgebouwd uit tandwielen, raderen, vintage metalen en Victoriaanse motieven vangen de esthetiek zonder dat er een complete garderobewissel nodig is. Een steampunk schedelring met een constructie van drie metalen of een pestmeester-hanger van sterling zilver — dit zijn stukken die de hele beweging aan een enkele vinger of ketting dragen. Voor een diepere blik op materialen, substijlen en onderhoud, bekijk onze complete gids voor steampunk-sieraden.

Steampunk in muziek, kunst en design

Muziek en optredens

Bands als Steam Powered Giraffe spelen volledig in steampunkpersonage, geschminkt als metalen automaten, met eigen repertoire dat leunt op vaudeville en cabaret. De single «The Ballad of Mona Lisa» van Panic! at the Disco (2011) gebruikt dezelfde beeldtaal, met een clip die is opgebouwd rond Victoriaanse rouwiconografie.

Theaterproducties, burlesqueshows en zelfs circusacts hebben steampunkkostuums omarmd. De esthetiek geeft artiesten een visuele identiteit die je meteen herkent.

Kunst en design

Steampunkkunst duikt op onverwachte plekken op, en soms op flinke schaal. Het Franse straattheatergezelschap La Machine bouwde een reusachtige mechanische spin met de naam La Princesse — een wezen van staal en hydrauliek van meerdere verdiepingen hoog, dat door de straten van Nantes, Liverpool en Yokohama liep.

Royal de Luxe, een ander gezelschap uit Nantes, bracht reuzenmarionetten van vergelijkbaar formaat in februari 2015 naar Perth in Australië en trok in enkele dagen zo'n 1,4 miljoen toeschouwers. Op kleinere schaal ontwerpen modders computerkasten in uurwerkstijl en bouwen kinetische beeldhouwers werkende machines uit geredde Victoriaanse onderdelen. De rode draad is telkens hetzelfde instinct: het mechanisme zichtbaar maken in plaats van het te verbergen achter een glad plastic omhulsel.

Steampunk vs Gothic vs Cyberpunk

Mensen gooien steampunk soms op één hoop met gothic-stijl, maar het zijn afzonderlijke bewegingen met verschillende wortels. Gothic-stijl put uit middeleeuwse architectuur, rouwcultuur en romantische duisternis — denk aan zwart kant, zilveren kruisen en dieprode kleuren. Steampunk is helderder, meer koper dan zwart, optimistischer dan broeierig. Waar gothic zegt "memento mori", zegt steampunk "laten we iets bouwen."

Cyberpunk is de andere veelgemaakte vergelijking. Het deelt met steampunk de voorliefde voor door techniek gedreven esthetiek, maar ruilt het Victoriaanse tijdperk in voor een dystopische nabije toekomst. Neonreclame vervangt gaslantaarns. Digitale implantaten vervangen de messing stofbril.

Cyberpunk is zakelijk en somber. Steampunk is ambachtelijk en zelfverzekerd. Beide verzinnen alternatieve tijdlijnen, maar de sfeer is totaal anders.

Er is ook een crossover. "Clockwork goth" mengt steampunk-mechanica met gothic-duisternis. Sommige mensen dragen een gasmasker-ring die precies op het snijvlak ligt van industrieel, steampunk en goth biker-stijl. De grenzen zijn flexibel, en dat is juist onderdeel van de aantrekkingskracht.

Waarom Steampunk blijft groeien

Steampunkconventies draaien nog altijd goed — TeslaCon in Wisconsin, de Key City Steampunk Convention en het Steampunk NZ Festival brengen elk jaar cosplayers, makers en standhouders samen. De esthetiek blijft opduiken in mainstream mode, games en film, decennia na haar literaire oorsprong in de jaren tachtig.

Voor veel mensen is het meer dan een look — een kijk op de wereld die zichtbaar vakmanschap en zelfredzaamheid boven massaproductie zet. Ook daarom zijn steampunksieraden eerder handgemaakt dan machinaal geproduceerd: het hele punt is juist dat je ziet hoe ze gemaakt zijn.

Bij sieraden betekent dat stukken die je in het winkelcentrum niet tegenkomt. Steampunkringen, -hangers en -accessoires zijn van nature gespreksstukken.

Een steampunk gitaarhanger aan een leren koord of een doodshoofdhanger met koper- en messingaccenten zeggen meer over je smaak dan welk logo ook. Steampunk gaat niet over trends volgen. Het gaat over je eigen trend maken.

Steampunk begon als literair gedachte-experiment en groeide uit tot een volwaardige subcultuur. Spreekt de esthetiek je aan, dan is de makkelijkste ingang één stuk steampunksieraad — iets wat je elke dag kunt dragen zonder de complete Victoriaanse garderobe.