Loki-symbolen in de Noorse mythologie: artefacten, runen en de werkelijke betekenis

Loki is niet zoals de andere Noorse goden. Het bewijs dat iemand hem aanbad is schaars, en toch verschijnen Loki-symbolen — slangen, wolven, verstrengelde knopen, vuur — vandaag de dag op gothic ringen en tatoeages.

De afstand tussen die twee feiten is wat Loki-symbolen de moeite van het begrijpen waard maakt. Mensen vertelden zeker verhalen over hem, en zijn symbolen putten uit die verhalen; andere komen uit latere folklore of moderne toewijding.

Loki was ook Odins bloedbroeder. In het gedicht Lokasenna is Loki al één keer uit Ægirs feestmaal verdreven; hij komt terug binnen en herinnert Odin er in strofe 9 aan dat ze lang geleden hun bloed hebben gemengd en dat Odin heeft gezworen nooit te drinken tenzij ook Loki werd bediend. Odin geeft toe en laat hem plaatsnemen. Die gezworen band verklaart Loki's plek op dit feest — in hoeverre die band ook verklaart dat de goden de rest van de tijd een gedaanteverwisselende bedriegersfiguur verdroegen, is giswerk.

De Snaptun-steen — een kandidaat voor Loki's gezicht

In 1950 dook er op een strand bij Snaptun, Denemarken, een klein blok speksteen op. Het was een haardsteen — een tuyère — die voor de blaasbalg van een smid werd geplaatst om die tegen de hitte van de smidse te beschermen. Een opening erin nam het mondstuk van de blaasbalg op en voerde de blaaslucht de smidse in.

In de steen is een gezicht met een snor uitgehouwen, met wat lijken op dichtgenaaide lippen. Die lippen zijn de reden dat het gezicht meestal als Loki wordt geïdentificeerd — een overtuigende lezing, al noemt de steen zelf niemand.

De dichtgenaaide lippen verwijzen naar een specifiek verhaal uit de Proza-Edda (Skáldskaparmál, hoofdstuk 35). Loki verwedde zijn eigen hoofd tegen de dwerg Brokk dat Brokks broer niets beters kon smeden dan de schatten die Loki al had laten maken — gouden haar voor Sif, het schip Skíðblaðnir en de speer Gungnir. Toen de dwergen Mjölnir voortbrachten — Thors hamer — verloor Loki.

Hij probeerde eronderuit te komen door te beweren dat Brokk zijn hoofd mocht nemen maar zijn nek niet. Dus naaide Brokk Loki's lippen dicht met een leren riempje genaamd Vartari.

Elk Loki-symbool en het verhaal erachter

De binding van Loki

Nadat Loki Baldurs dood had bewerkstelligd — door de blinde god Höðr te misleiden een maretakpijl te werpen — vingen de goden hem en bonden hem vast over drie stenen. De boeien waren gemaakt van de ingewanden van zijn eigen zoon Narfi, en ze veranderden in ijzer.

Boven zijn gezicht werd een giftige slang geplaatst. Loki's vrouw Sigyn hield een schaal vast om het druppelende gif op te vangen. Toen de schaal vol raakte en zij zich omdraaide om hem te legen, trof gif zijn huid. In Snorri's vertelling zijn zijn stuiptrekkingen wat mensen aardbevingen noemen.

Eén paneel van het Gosforth-kruis in Cumbria, Engeland, wordt gewoonlijk als dit tafereel gelezen. Het kruis werd in de eerste helft van de tiende eeuw uitgehouwen, is meer dan 4 meter hoog en staat vandaag nog steeds op het kerkhof van St. Mary's. Een geboeide figuur, een slang en een vrouw met een kom ondersteunen de lezing van Loki en Sigyn.

Andere panelen worden gewoonlijk uitgelegd als Heimdall en Víðarr, naast een kruisiging — Noorse en christelijke beeldtaal zij aan zij. (Thors vistocht, die er vaak bij wordt genoemd, is uitgehouwen op een aparte steen van Gosforth.)

Loki's knoop — een moderne naam

Het vervlochten patroon dat als “Loki's knoop” wordt verkocht, circuleert vaak onder het label “Snartemo V”, naar een graf uit de Volksverhuizingstijd in het zuiden van Noorwegen, waarvan de vondsten een met weefkaartjes geweven band omvatten. De museumgegevens beschrijven het graf en de band; ze tonen niet aan dat de knoop die vandaag wordt verkocht ervan afkomstig is. De naam “Loki's knoop” is modern — geen enkele oude bron geeft hem — en dat geldt ook voor het idee dat het verstrengelde ontwerp Loki's gewoonte weerspiegelt om anderen in bedrog te verstrikken.

Niets verbindt dat specifieke patroon met Loki. Het verband tussen Loki en knopen komt uit de taal. In het latere IJslands betekent het zelfstandig naamwoord loki“knoop” of “kluwen”. In sommige latere Scandinavische dialecten dragen spinnen en hun webben Loki-achtige namen: het Faeröers lokkanet, een woord voor een spinnenweb, is daar een voorbeeld van, en Zweedse dialecten kennen soortgelijke woorden. Deze woorden werden lang na de Vikingtijd opgetekend, dus ze laten een volkse associatie zien — geen bewijs van wat zijn naam oorspronkelijk betekende.

Het Loki-sigil — een modern symbool

Het Loki-sigil is een modern ontwerp; geen enkel voorwerp uit de Vikingtijd toont het. Het is ook niet de enige moderne laag in deze lijst: de naam “Loki's knoop” en de runen die hieronder aan Loki worden gekoppeld zijn eveneens modern.

Wanneer een Loki-ontwerp leunt op vuur, is dat een moderne associatie en geen bewijs dat Loki ooit een vuurgod was. Jacob Grimm pleitte voor een aan vuur gekoppelde Loki in zijn Deutsche Mythologie (voor het eerst gepubliceerd in 1835), en de gelijkenis tussen Loki en logi (vlam) houdt dat idee in leven. Maar Snorri zelf houdt Loki en een aparte figuur genaamd Logi uit elkaar, en het verband blijft onzeker. Een ander voorstel koppelt de naam aan een wortel die met sluiten en lussen te maken heeft (luk-) — een voorstel van geleerden, geen vaststaande vertaling.

Jörmungandr — de wereldslang

Loki's zoon Jörmungandr werd door Odin in de oceaan geworpen en groeide groot genoeg om de hele wereld te omspannen, terwijl hij in zijn eigen staart beet. Het is verleidelijk om die ring te lezen als de grens tussen de geordende wereld en de chaos, al zegt de tekst alleen dat hij in de oceaan rond alle landen ligt. Het beeld van de staartbijtende slang nodigt ook uit tot vergelijking met de Ouroboros-traditie die in veel culturen voorkomt, al toont de gelijkenis alleen niet aan dat de Noorse slang eraan is ontleend.

Bij Ragnarök, in Snorri's beschrijving, hijst de slang zich op het land en spuwt gif. Hij en Thor vernietigen elkaar in een tweegevecht — Thor brengt de dodelijke slag toe, maar wankelt negen stappen en valt dood neer door het gif van de slang. Twee krachten die elkaar vastklemmen en waarvan geen de ander overleeft.

Fenrir — de wolf die Odin verslindt

Fenrir werd zo gevreesd dat de goden hem boeiden met Gleipnir — een magische boei die door dwergen werd gemaakt uit zes onmogelijke dingen: het geluid van een kattenpoot, de baard van een vrouw, de wortels van een berg, de pezen van een beer, de adem van een vis en het speeksel van een vogel. De goden beloofden hem vrij te laten als hij die niet kon breken. Alleen de god Tyr was dapper genoeg om zijn hand in Fenrirs muil te leggen als onderpand dat er geen list in het spel was — en toen de goden de wolf geboeid hielden, verloor Tyr de hand.

Bij Ragnarök breekt Fenrir los en verslindt Odin. Leg zijn verhaal naast dat van zijn vader en ze rijmen: beiden worden door de goden geboeid, beiden vastgehouden tot Ragnarök, en beiden weer los wanneer het komt. Hun bevrijding hoort bij die laatste strijd — en de oude gedichten beschrijven een vernieuwde wereld die daarna oprijst. Onze gids over de Noorse wolven vertelt Fenrirs kant van het verhaal volledig.

Als wolvenbeelden in sieraden je aanspreken, dragen stukken als de zilveren armband met wolvenkop een echo van Fenrirs aanwezigheid in zich.

Kenaz en Hagalaz — de runen die met Loki worden verbonden

Geen enkele oude bron kent Loki een rune toe, maar sommige moderne beoefenaars koppelen twee runen aan hem. Bij Kenaz noemt het Oudengelse runengedicht zijn k-rune cen, “fakkel”; de Scandinavische gedichten noemen de hunne kaun, “zweer” of “open wond”. Dat vuur aan Loki koppelen, of het lezen als kennis of verlichting, is modern. Hagalaz is de hagelrune, en de schade van hagel aan Loki's chaos koppelen is eveneens een moderne symbolische toeschrijving.

Een onderscheid dat het onthouden waard is: de Elder Futhark met 24 runen is het oudere alfabet, terwijl Scandinaviërs uit de Vikingtijd de Younger Futhark met 16 runen kerfden. Hoe de runen als draagbare symbolen werken, lees je in onze gids over de symboliek van Vikingrunen.

Drie feiten over Loki die het plaatje veranderen

1. Er is geen zeker bewijs dat Loki werd vereerd. Hangers in de vorm van Thors hamer worden overal in Scandinavië gevonden, en vogelfiguren op sommige voorwerpen worden gelezen als Odins raven. Voor Loki is niets vergelijkbaars opgedoken: geen met zekerheid geïdentificeerde tempel, altaar of amulet ter ere van hem, en de plaatsnamen die voor hem zijn voorgesteld zijn omstreden. De beelden die het vaakst als Loki worden gelezen, bij Snaptun en Gosforth, tonen hem gestraft — al kan een strafscène ons niet vertellen wat de maker geloofde. Geleerden zijn het er nog steeds niet over eens wat hij in wezen was.

2. Zijn naam wijst mogelijk op knopen, niet op vuur. Grimms vuurlezing is een oude theorie; een wortel die met sluiten en lussen te maken heeft (luk-) is een ander voorstel, en geen van beide is vastgesteld. De knoopkant heeft enige steun: het latere IJslands gebruikt loki als zelfstandig naamwoord met de betekenis “knoop”; Snorri schrijft Loki de uitvinding van het visnet toe, zelf een stelsel van lussen; en sommige latere dialectwoorden voor spinnen en spinnenwebben dragen Loki-achtige namen.

3. Hij heeft mogelijk de mensheid mede geschapen. In het gedicht Völuspá (strofen 17–18) vinden drie goden — Odin, Hœnir en Lodur — Ask en Embla, de eerste mensen, en geven hun leven. Lodurs gaven zijn moeilijk te vertalen; Bellows geeft ze weer als “warmte” en “goede kleur”. Sommige geleerden, met name Ursula Dronke, identificeren Lodur als een andere naam voor Loki. In de middeleeuwse IJslandse rímur-poëzie wordt “Lodur” soms als synoniem voor Loki gebruikt. Als ze gelijk hebben, heeft de bedrieger die uiteindelijk mee het einde van de wereld bewerkstelligt, ook meegeholpen aan het begin ervan.

Loki bij Ragnarök — waar elk symbool samenkomt

Loki's laatste daad verbindt elk symbool weer met elkaar. Wanneer Ragnarök begint, knappen de boeien die van de ingewanden van zijn zoon zijn gemaakt. Hij breekt los. Völuspá zet hem aan het roer van een schip dat over zee vaart. Snorri's Proza-Edda noemt het grote schip Naglfar, gemaakt van de nagels van doden, en maakt de reus Hrymr tot zijn stuurman.

Snorri voegt een waarschuwing toe: wie met ongeknipte nagels sterft, voegt materiaal toe aan dat schip, en goden en mensen zien het liever laat voltooid.

In Snorri's beschrijving komt Loki aan met Hels gevolg, terwijl de ijsreuzen met Hrymr komen. Hij vecht tegen Heimdall, de wachter van Asgard — de god die, in een ander verhaal dat Snorri heeft bewaard, in zeehondengedaante met hem vocht om Freyja's halssnoer Brísingamen — en ze doden elkaar. Jörmungandr sterft, in gevecht met Thor verstrengeld. Fenrir verslindt Odin.

Slang, wolf, geboeide god, chaos — de symbolen zijn geen losse verhalen. Het zijn hoofdstukken in één lange boog die eindigt bij Ragnarök.

De Noorse mythologie dragen

De Loki-symboliek die het best standhoudt komt van zijn kinderen: de slang voor Jörmungandr en de wolf voor Fenrir, allebei rechtstreeks uit de oude verhalen. De knoop en het sigil zijn moderne lagen. Geen van hen zegt rechttoe rechtaan kracht zoals Thors hamer dat doet.

Die slangenkant vind je in stukken als de Cobra Slangenring — opgerold, alert, gegoten in massief .925 zilver. Of de zilveren Anaconda-armband van 95 gram, waar twee slangenkoppen een centrale ring vastgrijpen. Bekijk onze drakenringen en Keltische ringen voor meer ontwerpen geworteld in mythologie en symboliek uit de oude wereld.

Als de Noorse mythologie je verder dan de oppervlakte boeit, zijn de oorspronkelijke Proza-Edda en Poëtische Edda beide in Engelse vertaling beschikbaar. De symbolen betekenen meer wanneer je de verhalen kent die ze hebben voortgebracht.